Khủng hoảng Địa chính trị Trung Đông và Hệ lụy An ninh Năng lượng Toàn cầu 2026
Video:
Báo cáo Chiến lược: Khủng hoảng Địa chính trị Trung Đông và Hệ lụy An ninh Năng lượng Toàn cầu 2026
Sự sụp đổ của trật tự vùng Vịnh: Từ "Cuộc họp định mệnh" đến chiến dịch "Epic Fury"
Sự ổn định của hệ thống năng lượng và an ninh toàn cầu đã bị phá vỡ một cách tàn khốc vào cuối tháng 2 năm 2026, khi một chuỗi các sự kiện quân sự và chính trị chưa từng có diễn ra tại trung tâm Trung Đông. Mọi biến động bắt đầu từ ngày 28 tháng 2 năm 2026, thời điểm mà các nguồn tin tình báo phương Tây và Trung Đông gọi là "Cuộc họp định mệnh" giữa các lãnh đạo cấp cao của Iran. Trong bối cảnh căng thẳng leo thang về khả năng làm giàu uranium của Tehran lên mức 90%, lực lượng phối hợp giữa Mỹ và Israel đã thực hiện một đòn đánh phủ đầu mang tính chất hủy diệt.
Chiến dịch mang mật danh "Operation Epic Fury" (Chiến dịch Cơn thịnh nộ Sử thi) đã được triển khai với mục tiêu không chỉ là phá hủy cơ sở hạ tầng hạt nhân mà còn nhắm thẳng vào cấu trúc thượng tầng của chế độ Iran. Kết quả chấn động nhất của đợt tấn công này là cái chết của Lãnh tụ Tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei, người đã thiệt mạng ngay trong ngày đầu tiên của cuộc chiến. Việc sát hại nhân vật quyền lực nhất Iran đã đẩy quốc gia này vào một tình trạng mà các nhà quan sát mô tả là "Ngày hỗn loạn", với sự sụp đổ của chuỗi mệnh lệnh và các đợt trả đũa không kiểm soát nhắm vào các mục tiêu Mỹ và đồng minh trên khắp khu vực.
Sự quyết liệt của Mỹ trong chiến dịch này được thể hiện qua tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth, khi ông khẳng định Mỹ đang "tăng tốc chứ không giảm tốc" và cuộc chiến này không phải là một nỗ lực "xây dựng dân chủ" như tại Iraq mà là một chiến dịch triệt tiêu năng lực đe dọa. Tuy nhiên, các đồng minh châu Âu đã bắt đầu giữ khoảng cách với chính quyền của Tổng thống Donald Trump, cho rằng các cuộc tấn công này chưa đáp ứng được ngưỡng pháp lý về việc đối phó với một mối đe dọa trực diện và cấp thiết.
Sự tê liệt của Eo biển Hormuz và đòn giáng vào huyết mạch năng lượng Á châu
Phản ứng của Iran trước cái chết của Lãnh tụ Khamenei và sự tàn phá của các đợt không kích là triển khai "vũ khí tối thượng" của mình: phong tỏa Eo biển Hormuz. Đây là một hành động quân sự mang tính chất bóp nghẹt kinh tế toàn cầu, vì eo biển này là con đường duy nhất để khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu và 25% lượng LNG thế giới lưu thông. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã tuyên bố đóng cửa eo biển, biến khu vực này thành một "vùng tử thần" đối với vận tải hàng hải.
Tính đến tuần đầu tiên của tháng 3 năm 2026, sự gián đoạn đã gây ra những hệ quả kinh tế tức thì. Hàng loạt các hãng tàu lớn nhất thế giới bao gồm Maersk, MSC và Hapag-Lloyd đã đình chỉ hoàn toàn các chuyến hàng qua Vịnh Ba Tư. Việc các tàu dầu phải neo đậu chờ đợi ngoài eo biển hoặc đi vòng qua Mũi Hảo Vọng đã làm tăng chi phí vận chuyển lên mức kỷ lục. Ví dụ, chi phí vận hành một tàu chở dầu khổng lồ (VLCC) đã vượt quá 200.000 USD/ngày, mức chưa từng thấy kể từ sau đại dịch COVID-19.
Phân tích mức độ rủi ro của các nền kinh tế lớn tại Á châu
Các quốc gia châu Á là những đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất do sự phụ thuộc cực cao vào nguồn dầu từ Trung Đông. Theo đánh giá từ các chuyên gia năng lượng, mức độ rủi ro không chỉ phụ thuộc vào khối lượng nhập khẩu mà còn dựa trên khả năng dự trữ chiến lược của mỗi quốc gia.
Trong khi Nhật Bản và Hàn Quốc có hệ thống dự trữ vững chắc để duy trì nền kinh tế trong hơn nửa năm, Việt Nam đang đối mặt với một tình huống ngặt nghèo khi lượng dự trữ chỉ đủ cho 15 ngày tiêu thụ. Điều này giải thích tại sao chỉ sau chưa đầy một tuần xung đột, thị trường xăng dầu nội địa Việt Nam đã rơi vào trạng thái hỗn loạn cục bộ.
"Ngày hỗn loạn" trên thị trường xăng dầu Việt Nam tháng 3 năm 2026
Vào thứ Sáu, ngày 6 tháng 3 năm 2026, lúc 10:40 (GMT+7), báo chí và các phương tiện truyền thông đồng loạt ghi nhận tình trạng các cây xăng tại Hà Nội, TP.HCM và An Giang treo biển hết hàng hoặc bán nhỏ giọt. Sự hoảng loạn này là kết quả trực tiếp từ đà tăng giá dầu thế giới và sự đứt gãy chuỗi cung ứng khi các tàu chở dầu từ Trung Đông không thể cập cảng đúng hạn.
Nghiên cứu điển hình: Sự cạn kiệt nguồn cung tại Công ty Indel (Hà Nội)
Cửa hàng xăng dầu tại số 164 Quang Trung, quận Hà Đông, thuộc Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Indel (INDEL CORP), đã trở thành biểu tượng cho cuộc khủng hoảng này. Tối ngày 5 tháng 3, ngay sau kỳ điều hành giá, cửa hàng đã phải treo biển tạm ngừng bán xăng. Các báo cáo thực tế cho thấy tình trạng dự trữ tại đây đã xuống tới mức báo động đỏ :
Xăng A95: Tồn kho chỉ còn 18.650 lít vào sáng ngày 5/3, trong khi mức tiêu thụ trung bình hàng ngày là 25.000 lít.
Dầu Diesel: Chỉ còn khoảng 1.592 lít, chỉ đủ để duy trì hoạt động tối thiểu trong 7 ngày.
Khó khăn nhập hàng: Đại diện công ty cho biết đã liên hệ với hơn 10 đầu mối cung cấp nhưng đều nhận được phản hồi về việc khan hiếm hàng hoặc mức chiết khấu bị đẩy về 0 đồng.
Tình trạng "chiết khấu 0 đồng" là một yếu tố then chốt đẩy các đại lý bán lẻ vào chân tường. Khi giá thế giới tăng quá nhanh so với giá điều hành nội địa, các thương nhân đầu mối thường có xu hướng giữ hàng để bảo toàn vốn, khiến các cửa hàng bán lẻ không có hàng để nhập và nếu có cũng chịu lỗ nặng do chi phí vận hành.
Diễn biến tại các khu vực khác và tâm lý tiêu dùng
Tại Lâm Đồng, Công ty Hải Âu Phát với hệ thống 4 cửa hàng cũng báo cáo tình trạng tương tự khi nguồn cung từ các kho đầu mối bị "nhỏ giọt". Ở miền Tây, cụ thể là An Giang, việc các cây xăng hạn chế lượng bán cho mỗi phương tiện đã gây ra tình trạng ùn tắc và lo ngại trong nhân dân. Người dân đã đổ xô đi mua xăng trước các đợt điều chỉnh giá, vô tình làm trầm trọng thêm tình trạng cạn kiệt kho dự trữ của các đại lý.
Vào chiều ngày 5 tháng 3 năm 2026, Liên Bộ Công Thương - Tài chính đã buộc phải tăng giá xăng dầu với mức tăng kỷ lục để theo kịp biến động thế giới:
Xăng tăng khoảng 2.000 VNĐ/lít.
Dầu hỏa tăng mạnh nhất với mức hơn 7.000 VNĐ/lít, đẩy giá lên sát ngưỡng 27.000 VNĐ/lít.
Dầu Diesel tăng 4.000 VNĐ/lít.
Phản ứng chính sách của Việt Nam: Thiết lập Tổ công tác Bảo đảm An ninh Năng lượng
Để ứng phó với diễn biến phức tạp tại Trung Đông và tình trạng bất ổn của thị trường trong nước, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký Quyết định số 385/QĐ-TTg ngày 4 tháng 3 năm 2026 về việc thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng. Đây là một phản ứng cấp bách nhằm ngăn chặn nguy cơ tê liệt nền kinh tế do thiếu hụt nhiên liệu.
Tổ công tác được dẫn dắt bởi các nhân sự chủ chốt:
Tổ trưởng: Phó Thủ tướng Bùi Thanh Sơn.
Tổ phó thường trực: Quyền Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng.
Thành viên: Lãnh đạo các tập đoàn năng lượng cốt lõi như Lê Ngọc Sơn (PVN), Đặng Hoàng An (EVN), Ngô Hoàng Ngân (TKV) và Phạm Văn Thanh (Petrolimex).
Nhiệm vụ của Tổ công tác không chỉ giới hạn ở việc điều tiết xăng dầu mà còn phải tính toán đến an ninh điện năng và các nguồn nhiên liệu thay thế. Các phương án bao gồm việc tăng tối đa công suất các nhà máy thủy điện, huy động nhiệt điện than và đặc biệt là ưu tiên sử dụng nguồn dầu thô nội địa cho các nhà máy lọc dầu trong nước như Dung Quất và Nghi Sơn để giảm sự phụ thuộc vào dầu nhập khẩu.
Chiến lược ứng phó 4-5 tuần và nỗ lực của các tập đoàn
Các tập đoàn năng lượng lớn đã bắt đầu triển khai các kịch bản ứng phó khẩn cấp. Petrolimex báo cáo đã tăng lượng nhập khẩu lên 50% so với kế hoạch trong 10 ngày đầu tháng 3 để bù đắp sự thiếu hụt. Trong khi đó, PVOIL đã làm việc với các đối tác tại Singapore và Hàn Quốc để tìm kiếm các lộ trình vận chuyển an toàn hơn, tránh xa các điểm nóng xung đột tại Vịnh Ba Tư.
Tuy nhiên, như ông Cao Hoài Dương (Chủ tịch PVOIL) đã nhận định, khả năng duy trì cung ứng ổn định trong tháng 4 và tháng 5 sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào việc liệu Eo biển Hormuz có được mở lại hay không và mức độ an toàn của các tuyến hàng hải quốc tế.
Thách thức kỹ thuật từ dự trữ chiến lược và xăng sinh học E10
Một vấn đề kỹ thuật sâu sắc đang phát sinh trong nỗ lực dự trữ năng lượng của Việt Nam là sự ổn định của xăng E10. Theo lộ trình của Chính phủ, từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, việc sử dụng xăng E10 (90% xăng khoáng và 10% ethanol) đã trở thành bắt buộc trên toàn quốc. Tuy nhiên, trong điều kiện khủng hoảng đòi hỏi phải lưu kho dài hạn, E10 lộ rõ những nhược điểm về mặt hóa lý.
Hiện tượng tách lớp và giới hạn lưu kho
Xăng pha ethanol có đặc tính hút ẩm rất cao (hygroscopic). Khi độ ẩm trong không khí xâm nhập vào bồn chứa, ethanol sẽ liên kết với nước và tách ra khỏi xăng nền.
Hiện tượng này được gọi là "tách lớp" (phase separation). Các nghiên cứu chuyên sâu năm 2026 cho thấy xăng E10 chỉ duy trì được các chỉ số kỹ thuật ổn định trong khoảng 120 ngày nếu được bảo quản trong bồn chứa tiêu chuẩn. Nếu vượt quá thời gian này, hoặc khi nhiệt độ môi trường thay đổi đột ngột (từ 100^{\circ}F xuống 40^{\circ}F), lượng hơi nước ngưng tụ sẽ làm ethanol tách lớp ngay lập tức.
Điều này đặt ra một bài toán khó cho Tổ công tác An ninh Năng lượng: Việc tích trữ xăng dầu để đối phó với chiến tranh Trung Đông kéo dài phải đối mặt với nguy cơ nhiên liệu bị hỏng ngay trong kho nếu không có quy trình đảo hàng (turnover) liên tục. Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tích trữ E10 quá vài tháng trong các can nhựa hoặc bình chứa không kín khí tại gia đình do nguy cơ cháy nổ và suy giảm chất lượng nhiên liệu.
Tác động kinh tế vĩ mô và triển vọng lạm phát 2026
Cuộc khủng hoảng năng lượng này không chỉ ảnh hưởng đến các phương tiện cá nhân mà còn đe dọa trực tiếp đến mục tiêu kiểm soát lạm phát của Chính phủ Việt Nam. Bộ Tài chính đã cập nhật 3 kịch bản CPI cho năm 2026, trong đó kịch bản xấu nhất dự báo mức tăng 4,6% nếu giá năng lượng tiếp tục leo thang.
Tại Thái Lan, Thống đốc Ngân hàng Trung ương đã cảnh báo về mức sụt giảm 0,15% GDP chỉ sau vài ngày biến động tại Trung Đông. Tại Việt Nam, chi phí vận tải tăng cao sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành giá thực phẩm và hàng hóa tiêu dùng, đặc biệt là khi các tuyến đường bay sang châu Âu đã tăng giá vé lên 100% do phải thay đổi lộ trình tránh vùng chiến sự.
Sự gián đoạn tại Eo biển Hormuz còn ảnh hưởng đến nguồn cung phân bón (chiếm 16-18% lượng xuất khẩu toàn cầu từ khu vực này), đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực của các quốc gia nông nghiệp như Việt Nam và Thái Lan trong vụ mùa sắp tới.
Kết luận và Khuyến nghị chiến lược
Cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran năm 2026 đã chứng minh rằng an ninh năng lượng là một trụ cột không thể tách rời của an ninh quốc gia. Đối với Việt Nam, cuộc khủng hoảng này là một "hồi chuông cảnh tỉnh" về năng lực dự trữ và sự linh hoạt của chuỗi cung ứng.
Để vượt qua giai đoạn khó khăn này và xây dựng khả năng tự cường trong tương lai, báo cáo đưa ra các khuyến nghị sau:
Mở rộng dự trữ chiến lược: Cần khẩn trương đầu tư hệ thống kho dự trữ quốc gia để nâng mức dự trữ từ 15 ngày lên ít nhất 60 ngày, tương đương với mức của Thái Lan và Philippines.
Cơ chế điều hành giá linh hoạt: Cần điều chỉnh công thức tính giá cơ sở để đảm bảo mức chiết khấu tối thiểu cho các đại lý bán lẻ, ngăn chặn tình trạng "ngừng bán" do lỗ vốn, đảm bảo ổn định an ninh trật tự xã hội.
Đa dạng hóa nguồn nhập khẩu: Giảm bớt sự phụ thuộc vào các quốc gia vùng Vịnh bằng cách tăng cường hợp tác với Nga, Trung Á và các đối tác trong ASEAN.
Quản lý kỹ thuật xăng E10: Xây dựng quy chuẩn lưu kho đặc thù cho xăng sinh học để đối phó với hiện tượng tách lớp, đặc biệt là trong các kho dự trữ chiến lược dài hạn.
Thế giới đang đứng trước một thời kỳ bất ổn kéo dài. "Cuộc họp định mệnh" tại Tehran có thể đã kết thúc, nhưng những dư chấn của nó đối với thị trường năng lượng và sự ổn định của các quốc gia như Việt Nam sẽ còn kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm tới. Việc chủ động ứng phó từ cấp Chính phủ đến từng doanh nghiệp như Indel hay Hải Âu Phát sẽ quyết định khả năng đứng vững của nền kinh tế trước những biến động địa chính trị không lường trước được.
Nguồn trích dẫn
1. Pummeled by airstrikes, Iran launches new wave of attacks against Israel and U.S. bases, https://www.pbs.org/newshour/world/pummeled-by-airstrikes-iran-launches-new-wave-of-attacks-against-israel-and-u-s-bases 2. Iran tuyên bố sẵn sàng đón đánh nếu bộ binh Mỹ tiến vào - Báo ..., https://vnexpress.net/iran-tuyen-bo-san-sang-don-danh-neu-bo-binh-my-tien-vao-5047229.html 3. Hegseth says U.S. "just getting started" in Iran war as conflict intensifies and spreads, https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-strikes-tehran-lebanon-day-5-al-udeid-targeted/ 4. US-Israel war on Iran dramatically expands across Middle East, https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/us-israel-war-on-iran-dramatically-expands-across-middle-east 5. Israel launches new wave of strikes on Iran: what we know on day ..., https://www.theguardian.com/world/2026/mar/04/us-israel-iran-war-update-latest-news-day-five 6. Asian countries most at risk from oil and gas supply disruptions in Strait of Hormuz, https://zerocarbon-analytics.org/insights/briefings/asian-countries-most-at-risk-from-oil-and-gas-supply-disruptions-in-strait-of-hormuz/ 7. Strait of Hormuz crisis - devastating impact on Asia-Gulf trade, https://www.seatrade-maritime.com/tankers/the-strait-of-hormuz-crisis-and-its-devastating-impact-on-asia-gulf-trade 8. Hormuz Strait Blockage Threatens South Korea's Energy Supply, https://www.chosun.com/english/industry-en/2026/02/28/CCSRSLZXCRBWPASMAJIGQ5MV2Q/ 9. Oil Reserves: How long can Asia last? - Khaosod English, https://www.khaosodenglish.com/news/international/2026/03/04/asian-oil-reserves-under-spotlight-as-middle-east-conflict-raises-supply-fears/ 10. Một công ty treo biển hết xăng, thua lỗ muốn ngừng kinh doanh, https://nld.com.vn/mot-cong-ty-treo-bien-het-xang-thua-lo-muon-ngung-kinh-doanh-196260306115335655.htm 11. Một cửa hàng xăng dầu ở Hà Nội treo biển hết hàng, bất ngờ với lý do, https://cafef.vn/mot-cua-hang-xang-dau-o-ha-noi-treo-bien-het-hang-bat-ngo-voi-ly-do-188260306090333763.chn 12. Một cửa hàng xăng dầu ở Hà Nội thông báo hết xăng | Báo Pháp ..., https://plo.vn/mot-cua-hang-xang-dau-o-ha-noi-thong-bao-het-xang-post898207.html 13. Doanh nghiệp lo thiếu nguồn cung xăng dầu vì bất ổn ở Trung Đông, https://vietnambiz.vn/doanh-nghiep-lo-thieu-nguon-cung-xang-dau-vi-bat-on-o-trung-dong-20263464733852.htm 14. Chính phủ lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, https://vnexpress.net/chinh-phu-lap-to-cong-tac-bao-dam-an-ninh-nang-luong-5047161.html 15. Thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp tại Trung Đông, https://baochinhphu.vn/thanh-lap-to-cong-tac-bao-dam-an-ninh-nang-luong-truoc-dien-bien-phuc-tap-tai-trung-dong-102260305093635715.htm 16. Thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp tại Trung Đông - Tuổi Trẻ Online, https://tuoitre.vn/thanh-lap-to-cong-tac-bao-dam-an-ninh-nang-luong-truoc-dien-bien-phuc-tap-tai-trung-dong-20260305120601916.htm 17. Bài 1: Đặc điểm xăng sinh học - xăng E10, https://congan.com.vn/doi-song/toan-dan-phong-chay-chua-chay/bai-1-dac-diem-xang-sinh-hoc-xang-e10_185840.html 18. Understanding the Dangers of Phase Separation in Ethanol Blends - PetroClear, https://petroclear.com/resources/dont-be-phased.php 19. "Water Phase Separation in Oxygenated Gasoline- Corrected version of Kevin Krause memo - Memorandum (March 1996)", https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-09/documents/waterphs.pdf 20. Effect of Retention Period on Stability of Ethanol Blended Motor Gasoline Blends in Various Storage Vessels, https://media.sciltp.com/articles/2602003047/2602003047.pdf 21. Chuyên gia: Xăng E10 không gây hại động cơ, bảo vệ môi trường, cần tạo niềm tin rộng rãi, https://baomoi.com/chuyen-gia-xang-e10-khong-gay-hai-dong-co-bao-ve-moi-truong-can-tao-niem-tin-rong-rai-c52887594.epi 22. Chuẩn bị các kịch bản ứng phó linh hoạt, giảm thiểu rủi ro thị trường - Báo Mới, https://baomoi.com/chuan-bi-cac-kich-ban-ung-pho-linh-hoat-giam-thieu-rui-ro-thi-truong-c54614762.epi 23. Asian nations assure energy supplies, saying oil will last at least a month, https://www.nationthailand.com/news/world/40063284 24. How the Strait of Hormuz shutdown is disrupting dry bulk, LNG freight and trade compliance | Kpler - Mar 05, 2026, https://www.kpler.com/blog/how-the-strait-of-hormuz-shutdown-is-disrupting-dry-bulk-lng-freight-and-trade-compliance
